SPT Nedir?
Standart Penetrasyon Testi (SPT), zemin araştırmalarında sondaj kuyusu içinde belirli aralıklarla uygulanan standart bir in-situ (yerinde) deneydir. Zemin sıkılığı, kıvamı, taşıma gücü ve sıvılaşma potansiyelinin belirlenmesinde dünyada en yaygın kullanılan yöntemdir.
SPT Nasıl Yapılır?
TS EN ISO 22476-3 standardına göre: 63.5 kg ağırlığındaki bir çekiç, 760 mm yüksekten düşürülerek standart numune alıcısı (split spoon sampler) 450 mm zemine çakılır. İlk 150 mm'lik çakma "oturma" olarak sayılmaz; son 300 mm'deki çakma sayısı toplamı N değeri (N-SPT) olarak kaydedilir.
| Adım | İşlem |
|---|---|
| 1 | Sondaj kuyusu istenen derinliğe getirilir |
| 2 | Split spoon numune alıcısı kuyuya indirilir |
| 3 | 63.5 kg çekiç, 760 mm'den serbest düşürülür |
| 4 | İlk 15 cm çakma sayısı (oturma), son 30 cm çakma sayısı N değeri |
| 5 | Numune alıcı çıkarılır, zemin numunesi analiz için saklanır |
| 6 | Süreç her 1.5 m'de tekrarlanır |
N-SPT Değerinin Yorumu
Kum ve Çakıl Zeminler
| N-SPT | Sıkılık | Dr (%) | φ (°) |
|---|---|---|---|
| 0 – 4 | Çok gevşek | 0 – 15 | < 28 |
| 4 – 10 | Gevşek | 15 – 35 | 28 – 32 |
| 10 – 30 | Orta sıkı | 35 – 65 | 32 – 38 |
| 30 – 50 | Sıkı | 65 – 85 | 38 – 42 |
| > 50 | Çok sıkı | 85 – 100 | > 42 |
Kil ve Silt Zeminler
| N-SPT | Kıvam | qu (kPa) | cu (kPa) |
|---|---|---|---|
| 0 – 2 | Çok yumuşak | < 25 | < 12 |
| 2 – 4 | Yumuşak | 25 – 50 | 12 – 25 |
| 4 – 8 | Orta sert | 50 – 100 | 25 – 50 |
| 8 – 15 | Sert | 100 – 200 | 50 – 100 |
| 15 – 30 | Çok sert | 200 – 400 | 100 – 200 |
| > 30 | Katı | > 400 | > 200 |
N60 Düzeltmesi: Ham N değeri; çekiç verimliliği (CE), kuyubaşı basınç etkisi (CB), çubuk uzunluğu (CR) ve numune alıcı tipi (CS) için düzeltme katsayılarıyla N60 değerine dönüştürülmelidir. Sıvılaşma analizinde ise (N1)60 değeri kullanılır.
SPT'nin Sınırlılıkları
- Çakıllı ve kaya zeminlerde N değeri yanıltıcı olabilir (false refusal)
- Operatör bağımlı bir deneydir; standardizasyon kritiktir
- Sürekli profil vermez; 1.5 m aralıklı kesitsel veri sunar
- Enerji verimliliği ülkeden ülkeye, makineden makineye farklılık gösterir
SPT ile Taşıma Gücü Hesabı
Meyerhof (1976) yaklaşımıyla kum zeminler için yüzeysel temel taşıma gücü (qult) ampirik olarak SPT-N değerinden tahmin edilebilir. Ancak bu değerler etüt mühendisi tarafından yerel koşullarla birlikte değerlendirilmelidir.