Fore Kazık Nedir?
Fore kazık (bored pile / drilled shaft); zemine delinen bir sondaj deliğinin içine çelik donatı kafesi yerleştirilerek beton doldurulmasıyla oluşturulan derin temel elemanıdır. Yüzeysel temellerin yeterli taşıma kapasitesi sağlayamadığı, oturmanın kabul edilemez boyutlara ulaştığı veya yapının deprem yüklerini derin sağlam zemine aktarması gerektiği durumlarda tercih edilir.
Avantajı: Vibrasyon ve gürültüsüzdür; çakma kazıklara kıyasla komşu yapılara titreşim zararı vermez. Bu nedenle İstanbul gibi yoğun kentsel alanda ideal çözümdür.
Fore Kazık Türleri
| Tür | Çap (mm) | Derinlik (m) | Uygulama |
|---|---|---|---|
| Mini fore kazık | 150 – 300 | 5 – 15 | Daralan alanlar, mevcut bina güçlendirme |
| Standart fore kazık | 300 – 800 | 10 – 30 | Konut ve ticari yapılar |
| Büyük çaplı fore kazık | 800 – 2000 | 20 – 60 | Plaza, köprü, viadukt temelleri |
| Genişletilmiş dipli (belled) | 400 – 1200 | 10 – 25 | Kaya üstü kil formasyonları |
Taşıma Kapasitesi Bileşenleri
Fore kazık toplam taşıma kapasitesi iki bileşenden oluşur:
Qult = Qs + Qb
- Qs (Çevre sürtünme kapasitesi): Kazık yan yüzeyinin zemin ile yaptığı sürtünme kuvvetidir. Kil zeminlerde α yöntemi, kum zeminlerde β yöntemi ile hesaplanır.
- Qb (Dip taşıma kapasitesi): Kazık ucunun zemine uyguladığı baskıdan kaynaklanan kapasitedir. Fore kazıklarda delme işlemi nedeniyle dip bölgesi gevşediğinden bu bileşen genellikle daha küçüktür.
Kil Zeminlerde (α Yöntemi)
| Parametre | Formül / Değer |
|---|---|
| Çevre sürtünmesi | Qs = α · cu · π · D · Ls |
| Yapışma katsayısı α | cu < 25 kPa → α = 1.0 | cu 25-70 kPa → α = 0.7-1.0 | cu > 70 kPa → α = 0.5-0.7 |
| Dip kapasitesi | Qb = Nc · cu · Ab | Nc = 9 (derin kazık) |
Kum Zeminlerde (β Yöntemi)
| Parametre | Formül / Değer |
|---|---|
| Çevre sürtünmesi | Qs = β · σ'v · π · D · Δz (her tabaka için) |
| β katsayısı | Gevşek kum: 0.15–0.25 | Orta sıkı: 0.25–0.40 | Sıkı: 0.35–0.55 |
| Dip kapasitesi | Qb = Nq · σ'vb · Ab | Nq: Durgunluk faktörü |
EC7 Tasarım Yaklaşımı (DA-1)
Eurocode 7 kapsamında fore kazık tasarımı, Tasarım Yaklaşımı 1 (DA-1) ile yürütülür. İki kombinasyon hesaplanarak kötüsü esas alınır:
| Kombinasyon | Yük Faktörü | Direnç Faktörü |
|---|---|---|
| DA1-C1 (STR) | γG=1.35, γQ=1.50 | R2: γs=1.0, γb=1.0 |
| DA1-C2 (GEO) | γG=1.0, γQ=1.30 | R2: γs=1.3, γb=1.6 |
Türkiye Uygulaması: TS EN 1997-1 (EC7) Türkiye'de henüz tam yürürlükte değildir. Pratikte ES = 2.0–2.5 güvenlik faktörü ile ampirik yöntemler uygulanmaktadır. Ancak büyük ölçekli projelerde EC7 yaklaşımı giderek yaygınlaşmaktadır.
Statik Yükleme Testi
Fore kazık kapasite doğrulamasının en güvenilir yöntemi statik yükleme testidir (TS EN ISO 22477-1). Kazık tasarım yükünün 2 katına kadar kademeli yüklenip oturma ölçülür. Yorumlama yöntemleri:
- Davisson Yöntemi: Oturma = D/120 + PL/AE + 4mm eğrisinin kesişimi (kırılma yükü)
- 80% Limit Yük Yöntemi: Yük-oturma eğrisinin doğrusal olmaktan çıktığı noktanın %80'i
- Çin Yöntemi: s/Q — s eğrisinin doğrulaştığı noktanın öncesi
Dinamik Yükleme Testi (PDA)
Pahalı olan statik yükleme testine alternatif olarak PDA (Pile Driving Analyzer) testi yaygın biçimde kullanılmaktadır. Kazık başına çekiç darbesi vurularak dalga transferi ölçülür ve CAPWAP yöntemiyle kapasite hesaplanır. Maliyet açısından statik testten 3–5 kat daha ekonomiktir.
Fore Kazık Uygulamasında Kalite Kontrol
- Her kazık için derinlik, çap ve zemin logu kaydı
- Beton dökümü sırasında slump (çöküş) ve basınç numunesi alınması (TS EN 206)
- Donatı kafesi kontrolü (çubuk çapı, pas payı, bindirme boyu)
- CSL (Crosshole Sonic Logging) veya PIT (Pile Integrity Test) ile bütünlük testi
- Aks ve kota tolerans kontrolü (±50 mm yatay, –0/+50 mm derinlik)